Daar heb ik geen last meer van

“Ik kan deze vragen niet beantwoorden. Sinds ik in een boeddhistisch klooster ben geweest en verlicht ben, heb ik geen emoties meer”. Dat hoorde hoogleraar sociale psychologie Roos Vonk van een deelnemer toen zij onderzoek deed naar spirituele superioriteit. In een prachtig essay van Vonk (gepubliceerd in Psychologie Magazine in februari 2015) waarschuwde ze voor de spirituele bypass: je verbeelden dat je je ego hebt overstegen, je inleven in de gevoelens die je je daarbij voorstelt en je dan gedragen alsof het ook echt zo is. Vonk, beeldend: “Ze maken de danspasjes zonder echt van binnen te dansen”.

Als je de spirituele ontwikkeling ziet als een reis, zegt Vonk, dan zou je kunnen zeggen dat deze mensen weliswaar delen van de reis afleggen, maar zich wanneer het er op aankomt niet echt overgeven aan wat er op hun pad komt. Aangekomen bij een diep ravijn, kijken ze naar de overkant en stellen zich dan voor dat ze er al zijn. Ze voelen al iets van de bevrijding die ze daar verwachten te ervaren, maar de weg door het ravijn hebben ze overgeslagen. Inclusief alle obstakels die ze daar zouden zijn tegengekomen (Psychologie Magazine, nr. 9 2021). Heel menselijk – het liefst beschermen we onszelf zoveel mogelijk tegen pijn.

Minder intens voelen: dat is wat velen zich voorstellen bij het effect van meditatie. Voor degenen die veel last hebben van bijvoorbeeld angst, stress of chronische pijn is dat wellicht een aanlokkelijk perspectief, voor anderen is het juist een afschrikwekkend vooruitzicht. Uit hersenonderzoek naar de reactie op pijn blijkt echter het tegendeel. Langdurige en intensieve meditatiebeoefening leidt juist tot een intensere fysieke beleving. Daar staat tegenover dat de totale ervaring wel korter duurt (Goleman en Davidson, 2017).

Er is namelijk sprake van minder anticipatie (“Dat gaat vast ontzettend veel pijn doen morgen bij de tandarts”) en minder nawerking (“Tjonge, ik hoop dat nóóit meer mee te hoeven maken”). Wat voor lichamelijke pijn geldt, lijkt ook op te gaan voor emotionele pijn. We zeggen niet voor niets in de compassietraining: ‘What we resist, persists” en ‘What we can feel we can heal”. Werkelijke spirituele ontwikkeling leidt er wellicht juist toe dat je fysiek en emotioneel meer in contact staat met jezelf en je dus ook méér geraakt wordt.

Scott Barry Kaufman, in hetzelfde artikel in Psychologie Magazine van dit jaar: “Gezonde transcendentie gaat gepaard met het jezelf confronteren met de werkelijkheid zoals die echt is. Zonder omhaal, met berusting en liefdevolle vriendelijkheid”. Precies dat wat we beoefenen. De middenweg van mindfulness: ervaren wat er is, zonder er helemaal in op te gaan en zonder te vermijden of in gevecht te gaan. De obstakels onder ogen zien en voelen wat ze met ons doen. Dwars door het ravijn heen dus, mocht dat nodig zijn, met het open vizier van mindfulness en het vangnet van zelfcompassie.

Bronnen:

Spiritueel narcisme, Roos Vonk, Psychologie Magazine, februari 2015

Verlicht of verheven, Scott Barry Kaufman (met commentaar van Roos Vonk), Psychologie Magazine nr. 9 2021 (dit artikel verscheen eerder in Scientific American)The Science of Meditation

How to change your brain, mind and body, Daniel Goleman en Richard J. Davidson, 2017