Nooit te oud voor Jung

Vanaf het moment dat ik mijn man leerde kennen, een specialist in de Westerse esoterie, verschenen de Jungianen in mijn leven. Ah, dus ík was de partner van, dan zou ik wel…! Helaas, keer op keer moest ik ze teleurstellen. Nee, ik was geen Jungiaanse therapeut.

Het waren interessante confrontaties, waarbij verschillende bubbels elkaar ontmoetten en aan weerszijden met verbazing werd geconstateerd: ook wat jij daar zit te doen is kennelijk psychologie! Ik herinner me een etentje in het bijzijn van Sonu Shamdasani, de Engelse vertaler van Jung’s Rode Boek, waarbij ik in een wat verwarrend gesprek terecht kwam met een Jungiaanse therapeut over de betekenis van zwembaden in dromen. Dat was natuurlijk geen passie voor zwemmen, zoals ik die zelf had. Nee, water stond voor het onbewuste. En zwembaden, met hun afgebakende vorm, verwezen naar een beheersbare versie daarvan.

Tijdens mijn studie was de psychiater en psycholoog Carl Gustav Jung (1875-1961) vooral langsgekomen als een historische figuur, wiens ideeën eerder werden geassocieerd met religie, mythologie of cultuurfilosofie dan met klinische psychologie. Concepten als het collectief onbewuste en de archetypen waren niet wetenschappelijk toetsbaar of falsifieerbaar, wat in de steeds empirischer wordende academische psychologie een vereiste was. De nadruk was komen te liggen op interventies die onderzocht konden worden, met name de gedragstherapie.

Buiten de academie vond Jung echter wel degelijk zijn weg. En zo belandde ik onlangs alsnog op zijn spoor toen ik de workshop Een mythische reis met Demeter en Persephone; terug naar onszelf volgde bij Sanne Scheffer, die ooit bij mij een mindfulnesstraining had gevolgd. Behalve dat het me leuk leek de rollen nu eens om te draaien en het als psycholoog altijd goed is om je eigen instrument weer wat beter te leren kennen, trok het wonderschone beeld op haar website (een Rossetti-achtige Persephone met sappige granaatappel) me gretig over de streep.

Al snel viel ik ook als een blok voor het werken met mythen: verhalen met een grote rijkheid en gelaagdheid die appelleren aan klassieke menselijke ervaringen en patronen. Het is door de mythe dat het menselijk leven het beste begrepen kan worden, zo geloofde bijvoorbeeld de Poolse schrijver Bruno Schulz. Niet voor niets hebben mensen elkaar sinds mensenheugenis verhalen verteld – van het oudst bekende geschreven verhaal ter wereld, het Gilgamesj-epos dat dateert van 2100 vóór Christus, tot het huidige Netflix zo’n 2100 jaar ná Christus.

De toneelstukken van de Griekse Aeschylus (die leefde rond 500 voor Christus) waren bijvoorbeeld meditaties op wat het betekent om kwetsbaar, onvolmaakt en sterfelijk te zijn, zo schrijft Stephen Batchelor in Buddha, Socrates, and Us (p.99). Kwetsbaar, onvolmaakt en sterfelijk. Mens zijn dus. Verhalen zijn in staat om betekenis te geven aan existentiële levensvragen en ingrijpende gebeurtenissen te integreren in het weefsel van je leven. Het was om die reden dat een andere deelneemster zich had ingeschreven voor deze mythische reis. Zij had een groot persoonlijk verlies geleden en cognitieve gedragstherapie had haar daar niet bij kunnen helpen.

En zo bezag ik gedurende zes weken mijn eigen leven vanuit de mythe over de jonge Kore die door Hades wordt ontvoerd naar de onderwereld. Daar transformeert ze tot Persephone, de koningin van diezelfde onderwereld, haar moeder Demeter in diepe rouw achterlatend. We luisterden naar een levendige vertolking van het verhaal, schilderden met aquarel en bespraken onze dromen als boodschappers van het onderbewuste.

Het bracht van alles in beweging met betrekking tot vertrouwde thema’s als de relatie tot mijn moeder en mijn neiging tot vermijden van alles wat technisch is. Mede dankzij toevallige gebeurtenissen rond diezelfde tijd die op hun beurt weer inspiratie boden, zoals een geboorte in de buurt (daar had je de ouder-kind relatie…) en een laptop die het begaf (… en daar de techniek). “Synchroniciteit!” zou Jung hebben geroepen. “Puur toeval!” zal weer een ander zeggen. Zelf neem ik ze graag dankbaar in ontvangst als vingerwijzingen van een vrijgevige en anonieme afzender.