Voor de ochtendretraite 'De Kracht van Ontspanning' op 17 oktober zijn alleen nog reserveplaatsen beschikbaar. In mijn praktijk is op dit moment weer ruimte voor nieuwe cliënten.
De Klimaatmars: een loopmeditatie
09/24/26Het is 12 september 2026, kwart over 12, en we bevinden ons op het Beursplein in het hart van Amsterdam. Het is rumoerig om ons heen. Winkelend publiek loopt over het Damrak van het Centraal Station in de richting van de Dam. Druppelsgewijs – het is nog vroeg – arriveren ook de eerste klimaatactivisten. Stille Rebellie beoefent hier iedere tweede zondag van de maand aandacht en compassie voor de aarde en al haar bewoners. Vandaag zitten we hier met zo’n 200 boeddhisten van divers pluimage, allemaal in het groen gestoken.
Hoe zullen de mensen reageren? Het heeft iets kwetsbaars om hier te zitten. Tegelijkertijd ervaar ik in de stilte een grote saamhorigheid. Af en toe vangen we wat flarden op van het passerende publiek: “Wat doen die mensen daar, papa? Deze mensen doen aan yoga”. “Wat goed dat jullie dit doen!”. We worden uitgebreid gefotografeerd. Er is zelfs iemand die zich aansluit. Maar wat vooral opvalt is het respect en de rust waarmee we worden bejegend, alsof de omgeving wordt aangeraakt door onze energie.
Nadat de klankschaal voor de tweede maal heeft geklonken, volgt een kort intermezzo – voor sommigen met een kopje koffie – waarna het tijd wordt voor de mars. We sluiten aan in de staart van de stoet en lopen achter een groot spandoek met de tekst ‘Boeddhisten voor Moeder Aarde’, tempo loopmeditatie. Het voelt een beetje als een retraite: een ritme van zitten afgewisseld met lopen en af en toe (verlangen, verlangen!) reikhalzend uitkijkend naar een versnapering.
In stilte lopen we achter alle andere klimaatactivisten aan. Maar er is meer; er is ook aandacht en vriendelijkheid. Voor de muzikanten langs de route, de prachtige bomen op het Rokin en de winkelende mensen voor wie ruimte wordt gemaakt zodat ze kunnen oversteken. Opnieuw is er dat gevoel van saamhorigheid. Niet alleen met de marslopers, maar met iedereen om ons heen – ook met de mensen die vandaag een compleet andere missie hebben. We lopen door in een diepgevoeld besef van waar we het met z’n allen voor doen: Moeder Aarde en al haar bewoners.
Mijn praktijk als teken des tijds
09/24/26In 2009 startte ik mijn eigen psychologische praktijk gericht op werk en gezondheid. Door de jaren heen zag ik veel mensen met stressklachten, conflicten op het werk en loopbaanvragen. Maar mensen zijn meer dan werk en dus ging het bijvoorbeeld ook over problemen binnen de relatie, ingrijpende gebeurtenissen en zingevingsvragen. Kortom, onderwerpen van alle tijden.
Daarnaast is mijn praktijk natuurlijk ook een graadmeter van het tijdsgewricht waar we in leven en heb ik in de loop der jaren onderwerpen zien komen en gaan. In 2019, toen ik de balans opmaakte na tien jaar eigen praktijk kwam bijvoorbeeld ‘diagnosedrift’ langs (iedereen een etiketje), de kantoortuin (toen al aardig op z’n retour) en de opkomst van AI.
Inmiddels zit AI in een stroomversnelling. Staan we inderdaad aan de vooravond van een gigantische en onvoorspelbare omwenteling die de wereld en de arbeidsmarkt onherkenbaar gaat transformeren? Of valt het allemaal wel mee? Ik zie enthousiasme (“Ongelooflijk wat die Chat allemaal kan, vroeger werd dit door 20 werknemers gedaan, nu kan ik ’t alleen af”), maar ook angst en terughoudendheid. Niet onterecht: hoe meer we uitbesteden aan de techniek, des te afhankelijker we daarvan worden en des te minder controle wij (de mens, de makers) er nog over hebben, met alle onvoorspelbare gevolgen van dien.
Binnen het onderwijs bijvoorbeeld wordt enorm met AI geworsteld. Door wie of wat is deze scriptie geschreven of dit tentamen gemaakt? Zal ik het dan ook maar laten nakijken door AI?! Maar wat is dan nog de rol van de mens in dit proces?! Op wat voor wereld moeten en willen we onze leerlingen en studenten eigenlijk voorbereiden? En ook: raak ik straks mijn baan kwijt? Hoe moet ik dan in mijn levensonderhoud voorzien?
Niet eens zo heel lang geleden dacht ik nog: de meeste mensen zullen de voorkeur blijven geven aan een goed gesprek met een ‘echt mens’. Maar inmiddels ben ik daar niet meer zo zeker van. AI geeft vaak heel behulpzame adviezen op basis van de bestaande vakliteratuur en voelt voor velen aan als een menselijke gesprekspartner in plaats van een technische tool.
Hoogleraar psychiatrie Iris Sommer gelooft in AI, ze staat “versteld van het invoelende advies”, zo zegt zij in de Volkskrant. Volgens haar moeten we het idee opgeven dat wij uniek zijn als menselijke wezens die taal hebben en empathie kunnen tonen. Sommer: “AI kan dat ook. Het is in feite een wezen, dat niet eet, niet ademt en geen bloedsomloop heeft, maar dat wel talig is, dat ook verhalen kan verzinnen.” Belangrijk, want: “Mentale gezondheid hangt af van de manier waarop je tegen jezelf praat”.
Dat laatste ben ik helemaal met haar eens. Ik geloof en zie ook dat AI een rol kan spelen in de psychologische praktijk. Maar AI een ‘wezen’?! Daar valt toch nog wel iets tegenin te brengen. Bewustzijnsfilosoof David Chalmers denkt daar in ieder geval heel anders over. Immers: waar wij mensen in staat zijn om ‘to know what it’s like’ (wat het betekent om iets te ervaren), kan AI dat niet. ‘Hij’ (AI dus, niet Chalmers) is overigens de eerste om dat toe te geven. Empathie tonen, dat kan AI inderdaad, maar empathie ervaren, nee. En zou dat echt niets uitmaken?!
Net als veel van mijn collega’s kan ik geraakt worden door wat mijn cliënten mij vertellen. Met enige regelmaat schiet ik zelfs even vol. Ik zie dan in de ogen van de ander dat die dat ziet. Ooit vond ik dat een beetje ongemakkelijk. Totdat ik las dat dit een euvel is dat met de jaren komt. Cliënten lijken er bovendien geen probleem mee te hebben. Sterker nog, het kan juist een gedeeld gevoel van verbinding en diepgang geven. Soms vraag ik me zelfs af of dat niet juist het meest wezenlijke is.
Are you sure?! No!
06/20/26Misschien herken je dit. Je hoort jezelf iets met grote stelligheid beweren en het is nog niet je mond uit of je vraagt je al af: wéét ik dit inderdaad wel zo zeker?! Of wíl ik dit graag zo zeker weten? “Ik weet zéker dat het dáár ligt.” “Dat wordt hélemaal niets.”
Of je raakt in discussie met iemand en bent ervan overtuigd dat jij het bij het rechte eind hebt en dat de ander het mis heeft. Die is misleid of verkeerd geïnformeerd. Beroept zich op verkeerde bronnen. En het is aan jou om dat die ander duidelijk te maken.
We kunnen verknocht zijn aan onze waarheden en aan de manier waarop we de wereld waarnemen. Ze bieden een gevoel van veiligheid en identiteit dat we ons niet zomaar laten afnemen. En er kan een soort gelijkhebberigheid over ons komen wanneer we worden geconfronteerd met tegengestelde meningen.
Het boek Buddha, Socrates, and Us; Ethical Living in Uncertain Times van auteur en zenleraar Stephen Batchelor gaat over twee wijze mannen voor wie onzekerheid de enige zekerheid was. De Griekse filosoof Socrates, ‘de horzel van Athene’ liet de overtuigingen van zijn gesprekspartners stuk voor stuk sneuvelen door zijn aanhoudend bevragen.
Het Orakel van Delphi noemde hem de wijste man van Athene en daar kon hij het niet helemaal mee oneens zijn, getuige de volgende uitspraak in zijn beroemde verdedigingsrede: “Blijkbaar ben ik dan toch een klein beetje wijzer dan die man, door niet te menen dat ik iets weet zonder het te weten.” (Apologia 21D, Plato).
De Boeddha, tijdgenoot en evenknie van Socrates – Batchelor noemt hen gekscherend twee-eiige tweelingbroers -, was zich al even bewust van zijn niet-weten. Hij was bovendien bedreven in de kunst dat niet-weten te verdragen en de verleiding te weerstaan het in te vullen met verhalen. Kleine persoonlijke verhalen, bijvoorbeeld over waarom we zijn geworden wie we zijn. Of grote gemeenschappelijke verhalen, zoals politieke ideologieën.
Niet dat die verhalen per se het probleem zijn. We kunnen niet zonder, ze geven betekenis en motiveren ons. Het wordt echter riskant wanneer we er dogmatisch mee omgaan en niet – zoals de Engelsen dat zo mooi zeggen – hold them lightly. Als we bereid zijn om ervoor te kwetsen, te haten, te doden.
Binnen Acceptance and Commitment Therapy (ACT) wordt dat ‘fuseren’ genoemd. Je gedachten en overtuigingen te serieus nemen, met blikvernauwing en vervreemding van anderen als gevolg. Het Boeddhisme biedt hele praktische oefeningen om – in ACT-termen – te ‘defuseren’. De volgende is van de Vietnamese zenleraar Thich Nhat Hanh.
Telkens wanneer je jezelf betrapt op een overtuiging, of een mening vermomd als feit, stel je jezelf de vraag: Weet je dat zeker?! Om dan maar meteen het antwoord te geven: Nee! Gewoon, om het een beetje af te leren, dat zeker weten.
Want er zit misschien best wat in, maar helemáál kloppen doet ’t toch niet. “Ze keek vast zo omdat ze het raar vond wat ik zei/deed/droeg”. Weet je het zeker? Nee! “Mijn nieuwsbronnen zijn de enige juiste”. Weet je dat zeker? Nee! “Ik zou het wel weten als ik premier van Nederland was”. Weet je het zeker? Nee!
Probeer het maar eens een weekje. De kans is groot dat je vanzelf lol krijgt in dat niet-weten. Dat het wat ontspanning brengt en betere verhoudingen. Maar zeker weten doe ik dat natuurlijk ook niet :).