\
Margôt van Stee
Arbeidspsycholoog/ Mindfulnesstrainer
/

Wat is een burnout (behalve dat wat de UBOS meet)?

09/21/17

Volgens een oude dooddoener is het IQ wat een IQ-test meet, en zo was ook burn-out lange tijd datgene wat de Utrechtse Burn-out Schaal mat. Deze test was ontwikkeld door burn-out expert en hoogleraar arbeids- en organisatiepsychologie Wilmar Schaufeli. Hij onderscheidde drie kenmerken, te weten: uitputting, cynisme en verminderde bekwaamheid.

Deze test heeft lange tijd dienstgedaan, ook voor mij, maar is inmiddels aan revisie toe. Samen met twee collega’s van de KU Leuven is Schaufeli daar momenteel mee bezig. De nieuwe test gaat de Burn-out Assessment Tool heten. Op basis van interviews met bedrijfsartsen, huisartsen, coaches en psychologen concluderen zij “dat algehele uitputting het kernsymptoom is, waaruit drie andere soorten symptomen voortkomen: cognitief controleverlies (bijvoorbeeld geheugen- en concentratieproblemen), emotioneel controleverlies (bijvoorbeeld huilbuien, woedeaanvallen) en mentale distantie (bijvoorbeeld weerstand tegen het werk, cynisme)”.

Overigens ontkent Schaufeli dat er, zoals wel wordt beweerd, sprake zou zijn van een burn-out epidemie. “Welnee … psychische vermoeidheid hoort gewoon bij onze moderne manier van werken. Veel mensen werken niet meer met hun handen. We werken samen met andere mensen, we moeten conflicten oplossen, we moeten onszelf in de hand houden omdat je met computers overal kunt werken. De belasting is nu psychisch. Bij lichamelijk werk hoort lichamelijke slijtage; het moderne werk vraagt mentaal kapitaal, dus dan raak je mentaal uitgeput”.

Gebaseerd op het artikel Uitgeput, cynisch & wanhopig in NRC Wetenschap 16/17 september 2017, p. 4-7.

Zelfcompassie in de snelkookpan of op het sudderplaatje

09/21/17

Afgelopen zomer heb ik samen met Elke Smeets Chris Germer en Kristin Neff geassisteerd bij een intensive MSC voor zo’n honderd deelnemers op de Veluwe. MSC staat voor Mindful Self-Compassion, in het Nederlands Compassietraining genoemd, en is ontwikkeld door Germer en Neff, respectievelijk psychotherapeut en onderzoekster. Deze training wordt aangeboden in acht wekelijkse bijeenkomsten van tweeëneenhalf uur, analoog aan het format van de mindfulnesstraining, maar tevens wordt hij als intensive aangeboden in vier à vijf dagen. Die laatste vorm leent zich beter voor internationale trainingen, en zo heb ik hem ook gevolgd. Zelf bied ik MSC in de langere versie aan op het Centrum voor Mindfulness. Assisteren bij de mensen die de training hebben ontwikkeld en door wie ik zelf ben opgeleid was een nieuwe en leerzame ervaring. Het bood mij bovendien de gelegenheid beide vormen met elkaar te vergelijken.

De voornaamste taak van Elke en mij was om individuele gesprekken te voeren met de deelnemers, zowel op afspraak als wanneer het hen even teveel werd. Na een dag of twee begon op te vallen dat de training niet alleen intensief was vanwege de gecomprimeerde vorm, maar ook vanwege het snelkookpaneffect: deelnemers leken door diepgaandere verwerkingsprocessen te gaan dan bij de meer uitgespreide versie. In die laatste variant, waarin de stof wordt verdeeld over twee maanden, is het wellicht wel gemakkelijker om zelfcompassie op structurele basis te cultiveren. We weten immers uit onderzoek naar workshops en trainingen in het bedrijfsleven dat ‘een dag op de hei’ weliswaar veel indruk kan maken op de deelnemers, maar dat trainingen die een langere periode bestrijken vaak tot grotere gedragsveranderingen op de langere termijn leiden. Waarschijnlijk zullen de effecten van beide vormen van de MSC grotendeels overlappen. Maar mocht ik gelijk hebben, dan hebben ze daarnaast ook zo hun eigen kwaliteiten.

EMDR

09/21/17

Onlangs ben ik begonnen mij te scholen in EMDR, daartoe aangemoedigd door de enthousiaste collega’s van mijn intervisiegroep. Toen Eye Movement Desensitization and Reprocessing (afgekort als EMDR) eind jaren tachtig van de vorige eeuw door Francine Shapiro werd geïntroduceerd, ontstond er direct een grote controverse. Voor wie niet bekend is met EMDR: het betreft een psychotherapeutische techniek gericht op het behandelen van psychotrauma (of minder ingrijpende ervaringen) met behulp van onder meer handbewegingen. Terwijl de cliënt zich concentreert op het beeld dat behoort bij de traumatische herinnering beweegt de therapeut twee vingers van zijn of haar hand van links naar rechts. De cliënt volgt deze met de ogen (zie voor een indruk dit filmpje: https://www.youtube.com/watch?v=hKrfH43srg8).

Voor veel therapeuten had deze techniek een iets te hoog hocus-pocus gehalte. Inmiddels zijn de meesten echter wel overtuigd van het effect: verschillende studies tonen aan dat het vergelijkbaar is met dat van cognitieve gedragstherapie. Veel therapeuten zijn bovendien onder de indruk van de snelheid waarmee de fysieke arousal die door de herinnering aan het trauma wordt opgeroepen afneemt.

Kortom, dát het werkt, daarover is inmiddels bijna iedereen het wel eens. Maar wat nou eigenlijk het verklaringsmechanisme is, dus hóe het werkt, daarover leeft de controverse nog altijd voort. Er zijn verschillende theorieën in omloop. Eén pik ik er uit, omdat mijn collega Carien Karsten, die veel ervaring heeft met EMDR, dat de meest overtuigende vindt (zij schreef onder andere Uit je angst, in je kracht, waarin diverse angsten en behandelwijzen de revue passeren). De oogbewegingen zouden volgens deze theorie de parasympathicus activeren, waardoor de herinnering wordt gekoppeld aan ontspanning in plaats van arousal (zeg: spanning). Het parasympathisch zenuwstelsel is het deel van het autonome zenuwstelsel dat de organen zodanig beïnvloedt dat het lichaam in een toestand van rust en herstel kan komen. Carien Karsten vermoedt dat het volgen van de ademhaling even goed werkt als de oogbewegingen, aangezien ook dat de parasympathicus activeert.

Het is ook mijn ervaring dat mindfulnessmeditatie kan helpen om nare ervaringen te verwerken en mogelijk speelt de parasympathicus daar inderdaad een rol in. Daarnaast denk ik dat het aspect van acceptatie ook een bijdrage levert aan verwerking doordat het verzet tegen emoties als angst, woede en schaamte (oftewel de experientiële vermijding) wordt opgegeven. Hierdoor kunnen de emoties die ten tijde van de traumatische gebeurtenis te intens waren om te worden beleefd alsnog worden gevoeld en verwerkt. Ik houd jullie op de hoogte van mijn ervaringen met mindfulness en EMDR.