Mindfulness anno 2024

Afgelopen zomer bezocht ik de internationale mindfulness conferentie (ICM) in Bangor, Wales. De conferentie werd geopend met een welkomstgedicht, The College on the Hill  van Gwyn Thomas, één van de grote lokale dichters. Het werd eerst in het Welsh voorgedragen waardoor ik mij voor een moment tussen de elven in het Middle-earth van The Lord of the Rings waande. In Engelse vertaling bleek het gedicht te gaan over de initiatiefnemers van deze universiteit die een betere toekomst wilden creëren voor hun nageslacht. Mensen die een visioen hadden waarvan ze de totstandkoming zelf niet meer zouden meemaken, zoals Rebecca Crane het fraai verwoordde.

Het vormde een mooie inleiding op het thema van de conferentie: Mindfulness in a Changing World. Sinds Jon Kabat-Zinn de achtweekse Mindfulness Based Stress Reduction training (MBSR) introduceerde is er veel gebeurd. De MBSR verspreidde zich razendsnel in vooral de westerse wereld, vanaf 2002 gevolgd door de Mindfulness Based Cognitive Therapy (MBCT). Mindfulness vond haar weg naar het grote publiek, er werden steeds meer doelgroepen bereikt (hoewel er nog altijd veel ontbreken) en er ontstonden steeds meer toepassingen en varianten.

Zo ontstond het besef dat deelnemers met een sterk ontwikkelde interne criticus iets extra’s of iets anders nodig hadden dan (alleen) een mindfulnesstraining. Van de twee vleugels van mindfulness, aandacht en mildheid, bleek die laatste te vaak een stiefkindje, met name waar het mildheid naar onszelf betreft. Op basis van onderzoek ontstonden programma’s gericht op zelfcompassie. Zelf geef ik de training Mindful Self-Compassion (de MSC van Christopher Germer en Kristin Neff) en iedere keer ben ik weer onder de indruk van de impact ervan.

Nog een paar ontwikkelingen (zonder hier volledig te willen en kunnen zijn). Toen ik mijn eerste trainingen gaf, deden deelnemers vaak voor het eerst een body scan. Tegenwoordig hebben ze vaak al eindeloos geoefend met behulp van meditatie-apps als ze uiteindelijk besluiten om toch maar eens een training te doen. Ze willen het serieuzer aanpakken en zoeken naast deskundige begeleiding de steun en structuur van een groep, zodat ze feedback ontvangen op hun beoefening en deze steviger verankerd raakt in hun systeem. Steeds vaker ook worden deelnemers doorverwezen door huisartsen en psychotherapeuten.

Mindfulness werd volwassen. Daar hoort kritiek bij en die kwam er dan ook, na jaren van hosanna. Het soms inderdaad wel erg commerciële enthousiasme waarmee mindfulness werd geïntroduceerd in het bedrijfsleven deed bijvoorbeeld bij menigeen de wenkbrauwen rijzen. Hoe ethisch was dit nog, vroeg Robert E. Purser zich af in zijn boek Mc Mindfulness; How Mindfulness became the new Capitalist Spirituality (2019).

En hoe veilig en onschuldig is mindfulness eigenlijk? Willoughby Britten liet vijf jaar geleden tijdens de internationale conferentie in Amsterdam zien dat mindfulness niet voor iedereen op dezelfde manier geschikt is. Naast alle gezondheidsvoordelen kunnen er wel degelijk dingen misgaan bij gebrekkige selectie en onkundige begeleiding.

Er bleek sprake van zelfreinigend vermogen binnen de gemeenschap. Zo publiceerde David Treleaven drie jaar geleden zijn boek Trauma-Sensitive Mindfulness. Op regelmatige basis geeft hij workshops over deze materie, onder andere aan studenten en alumni van De Mindfulness Academie. En inmiddels bestaat er in Nederland ook een accreditatiesysteem voor trainers, hetgeen betekent dat een gecertificeerde trainer aan allerlei eisen moet voldoen om haar of zijn registratie als trainer te mogen behouden.

In de eerste decennia na de introductie van de mindfulnesstraining lag de nadruk vooral op het welzijn en de gezondheid van de individuele mens. Maar geleidelijk aan is er meer aandacht gekomen voor de wijdere wereld. De mindfulnessgemeenschap is aan het ontwaken. Van exclusieve aandacht voor het individu ontstaat er allengs meer aandacht voor onderwerpen als klimaatverandering, diversiteit en inclusiviteit en AI. Zo vond er onlangs in New York een conferentie plaats over Mindfulness, AI & The future of humanity met Jon Kabat-Zinn en Yuval Noah Harari.

Daarnaast is er een toenemend besef van de wandaden die het westen op haar geweten heeft en de wijze waarop die zijn verweven met onze huidige situatie. Hoe kan de mindfulnessgemeenschap bijdragen aan een betere wereld, vragen velen zich af. Wat kunnen wij, mindfulnesstrainers, betekenen voor toekomstige generaties? Hoe kunnen wij betere voorouders worden? Dat resulteert bijvoorbeeld in conferenties waarin dit thema centraal staat en in nieuw aanbod, zoals de training Mindfulness voor de Wereld van mijn collega Rob Brandsma.

Ook in mijn praktijk en trainingen zie ik hoe mensen zich door alle ontwikkelingen bedreigd en boos kunnen voelen. Blijft mijn baan bestaan? Kan ik hier wel blijven wonen? Waarom wordt er niet werkelijk ingegrepen?! Ik merk dat mindfulness en zelfcompassie ook hierin behulpzaam kunnen zijn; als basale psychologische vaardigheden die ons beter in staat stellen om de werkelijkheid onder ogen te zien precies zoals die is en er niet van weg te kijken, maar er tegelijkertijd ook niet in weg te zakken. Door met wijsheid en compassie koers te houden en de middenweg te bewandelen, geleid door onze waarden.

Hoe vaak heb ik niet meegemaakt dat deelnemers aan mijn trainingen dankbaar waren dat ze gereedschap hadden gekregen waarmee ze hun stress beter konden hanteren. Degenen met een gezin vaak nog het meest voor hun kinderen. Pas in de loop van de training biechtten ze vaak schoorvoetend op dat ze, gestrest als ze waren, tegen hun kinderen hadden geschreeuwd, en dat ze dat nu veel minder deden. Ze waren meer ontspannen en namen vaker een time out als ze de spanning toch weer voelden oplopen. Ze legden ook wat vaker hun telefoon weg om hun kinderen onverdeelde aandacht te kunnen geven. Goed zorgen voor het nageslacht begint vaak met goed voor jezelf zorgen. Door de waarden die je bewust en ongemerkt doorgeeft, in woord maar vooral in daad.