Met wijsheid de wereld in

Toen ik jong was bracht G.B.J. Hilterman de Nederlandse bevolking via de radio wekelijks op de hoogte van de toestand in de wereld. ’s Avonds keken we en masse naar het journaal. Maar mede dankzij social media hebben we in toenemende mate een eigen waarheid, afhankelijk van de bubbel waar we in zitten en de bronnen waar die bubbel zich op baseert. Dat betekent bijvoorbeeld dat er ten aanzien van een onderwerp als klimaatverandering verschillende discoursen bestaan (zo staat te lezen op 9 en 10 november in NRC).

Karen O’Brien, hoogleraar sociologie en humane geografie, vertelt in NRC hoezeer wij mensen een mentaal model maken van de werkelijkheid, waardoor wij allemaal door een andere lens naar de wereld kijken en waarbij iedere lens zo haar eigen blinde vlekken heeft. Wanneer mensen zich bewuster worden van dit fenomeen, zo zag ze bij haar studenten, gaan ze meer openstaan voor andere denkbeelden – hetgeen de verdeeldheid vermindert.

Het vermogen om verschillende perspectieven in te kunnen nemen ervaar ik zelf als een belangrijk aspect van wijsheid. En wijsheid is wat de wereld momenteel goed kan gebruiken. Het klimaat is immers bepaald niet het enige wat aan razendsnelle verandering onderhevig is. Maar wat ís wijsheid eigenlijk? Wijsheid wordt in veel culturen gezien als de hoogste menselijke deugd, zo schrijven Ronald D. Siegel en Christopher K. Germer (inderdaad, die van de zelfcompassie training) in hun boek Wisdom and Compassion in Psychotherapy: Deepening Mindfulness in Clinical Practice. Alle oude tradities hebben hun licht over dit onderwerp laten schijnen.

Moderne neurowetenschappers beschouwen wijsheid niet zozeer als één enkele deugd maar eerder als een cluster van menselijke mogelijkheden bestaande uit de volgende drie bouwstenen: deliberation (wat je zou kunnen vertalen met bedachtzaamheid of weloverwogenheid), emotieregulatie en perspective-taking (in staat zijn om verschillende perspectieven te zien). Deze drie kwaliteiten maken wel duidelijk dat wijsheid niet zuiver rationeel is – eerder betreft het een proces waar zowel lichaam, hoofd als hart bij zijn betrokken.

Volgens Paul B. Bates, de grondlegger van het zogenaamde Berlin Wisdom Project, zijn wijze mensen meer gericht op persoonlijke groei en inzicht dan op het leiden van een prettig en comfortabel leven. Ook zijn ze meer bezig met de wereld om hen heen dan met zichzelf. De Duitse psychiater Michael Linden ontwikkelde een zogenaamde wijsheidtherapie. Mensen worden hierin uitgedaagd om moeilijke levenssituaties te beschouwen vanuit uiteenlopende perspectieven. Het idee is dat ze op die manier verschillende aspecten van wijsheid kunnen ontwikkelen, zoals flexibiliteit in zienswijze, empathie, acceptatie van emoties, het waarderen van relativisme, het aanvaarden van onzekerheid en het innemen van een langetermijnperspectief.

Binnen de mindfulness wordt wijsheid gezien als een belangrijke vaardigheid omdat die je leert om de dingen te zien zoals ze zijn in plaats van zoals je zou willen dat ze zijn. Hoe? Bijvoorbeeld doordat je in de stilte op je kussen bewuster wordt van gedachtenpatronen die anders meestal ongemerkt de lens slijpen waardoor je naar de wereld kijkt – als mens hebben we nu eenmaal de neiging om de gestage stroom van het leven te fixeren in een verhaal of discours dat we vervolgens gaan ervaren als de realiteit. Je wordt je er dus bewuster van dat je eigen perspectief slechts één van de vele is en niet persé de waarheid.

Ook leer je om je wat minder te laten meeslepen door je instincten, impulsen en conditioneringen. Je cultiveert compassie, waardoor je wellicht ook wat vaker kiest voor het algemene belang dan voor je eigenbelang. Ook omdat mindfulness je sterker doet beseffen hoezeer alles met elkaar is verbonden. Om die reden is handelen vanuit zuiver eigenbelang vaak niet eens werkelijk in je eigen belang. En dat is precies waar we inmiddels achter beginnen te komen.

In het prachtige Braiding Sweetgrass laat botanicus en auteur Robin Wall Kimmerer zien hoezeer wij mensen verbonden zijn met alles om ons heen. Als native American groeide ze op met het besef te leven in een bezielde wereld omringd door andere subjecten waarvan we in hoge mate afhankelijk zijn. Toen ze botanie ging studeren werd ze geconfronteerd met het paradigma van de westerse wetenschap waarin alles om ons heen juist wordt geobjectiveerd. In haar boek beschrijft ze hoe ze als docent beide perspectieven tracht te verenigen, bijvoorbeeld door te streven naar tweetaligheid. Dat wil zeggen: te spreken met zowel het wetenschappelijke lexicon als met “de grammatica van bezieldheid”.

Als ik op straat of in de tram hoor hoe twee mensen het met elkaar oneens zijn en mijn instinctieve sympathie uitgaat naar de één, probeer ik soms juist actief begrip op te brengen voor die ander. Na wat aanvankelijke weerstand voelt dat in tweede instantie vaak als bevrijdend en blikverruimend. Niet bij voorbaat een positie innemen, maar proberen de dingen vanuit verschillende perspectieven te bezien vraagt om mentale en emotionele souplesse, creativiteit en inlevingsvermogen. Typisch menselijke kwaliteiten dus eigenlijk, die we in aanleg allemaal in huis hebben.

Ronald D. Siegel en Christopher K. Germer, Wisdom and Compassion in Psychotherapy: Deepening Mindfulness in Clinical Practice, The Guilford Press 2012

Robin Wall Kimmerer, Braiding Sweetgrass: Indigenous Wisdom, Scientific Knowledge and the Teachings of Plants, Penguin 2020 (vertaald als Een vlecht van heilig gras; Hoe de natuur, wetenschap en traditionele kennis ons leren respectvol met de aarde om te gaan, Altamira 2022)