Weggetjes naar wijsheid

12/22/25

Onvergetelijk is het beeld dat Ilja Leonard Pfeiffer in de roman Alkibiades schetst van de filosoof Socrates op het slagveld waar zojuist paniek en chaos is uitgebroken. De wijsgeer wandelt er rustig rond “zoals hij door de straten van Athene struint, met zijn hoofd in zijn nek en nieuwsgierig om zich heen kijkend met zijn uitpuilende ogen en met een vriendelijke en geïnteresseerde blik voor vriend en vijand”. De staatsman Alkibiades, tevens mooiste man van Athene, kijkt huizenhoog op tegen zijn leermeester en geweten Socrates (wat niet wil zeggen dat hij zich ook veel aan diens lessen gelegen laat liggen).  

Socrates, de filosoof die zelf nooit iets opschreef, en die we vooral kennen door zijn andere beroemd geworden leerling, Plato, was kampioen vragen stellen. Vanuit een houding van niet-weten, grenzend aan onnozelheid, bevroeg hij zijn gesprekspartners op hun meningen. Meestal bleef daar weinig van over. Niet voor niets werd hij de horzel van Athene genoemd, een rol die hij uiteindelijk moest bekopen met de gifbeker die hij filosoferend tot het bittere einde tot zich nam. 

Wijsheid ontstond volgens Socrates in gezamenlijkheid, door elkaar vragen te stellen, goede vragen. In Socrates op sneakers legt Elke Wiss uit wat dat zijn. Goede vragen zijn volgens haar vragen die oprecht een vraag zijn, en dus geen verkapte mening, en die de ander aanzetten tot denken, zonder te beïnvloeden, zonder te sturen en vooral ook: zonder over jezelf te beginnen.

Maar dat is nou juist zo lekker! Als we over onszelf praten maken we namelijk dopamine aan. Bovendien voelt het ongemakkelijk als dingen onopgelost blijven, met als gevolg dat we niet vragen maar fixen (“Weet je wat jíj zou moeten doen…”). We willen juist wèl weten. Of nog liever willen we ergens iets van kunnen vinden. Maar een goed gesprek aangaan met iemand die er heel anders over denkt is dan weer lastig. Een tegenovergestelde mening, zo wijst fMRI-onderzoek uit, voelt namelijk net zo bedreigend als uitgescholden worden. Kortom, zegt Wiss: we haken af op het moment dat het nou juist interessant begint te worden.

Ook in de mindfulnesstraining vragen we als hedendaagse horzels de deelnemers het hemd van het lijf. Dit doen we aan de hand van een gesprekstechniek die we ‘enquiry’ noemen, wat zoveel betekent als bevraging of nabespreking. We exploreren daarin de ervaringen van de deelnemer tijdens een meditatie of in het dagelijks leven, de reacties op deze ervaringen, patronen in deze reacties en de consequenties van deze patronen. De enquiry fungeert als een soort proeflaboratorium waarin de deelnemer ruimte creëert voor inzicht, verwerking en verandering.

Beide gesprekstechnieken, de enquiry en het socratisch gesprek, zijn gericht op het verwerven van wijsheid. Zowel de eigen wijsheid als een meer universele wijsheid. Tijdens de enquiry kan iemand met pijnklachten zich bijvoorbeeld realiseren welke gedachten de pijn, op zich al vervelend genoeg, onbewust en onbedoeld nog eens versterken (“Als het erger wordt kan ik het vast niet meer aan”). En tijdens een socratisch gesprek kan iemand zich bewuster worden wat rechtvaardigheid voor haar betekent. In beide gevallen kan die persoonlijke wijsheid soms ook breder worden getrokken en iets blootleggen ten aanzien van meer algemene mechanismen of waarheden.

De overeenkomsten tussen beide technieken beperken zich overigens niet tot een streven naar wijsheid. Ook de weg daarnaartoe vertoont overeenkomsten, zoals een nieuwsgierige en niet-oordelende houding, één van niet-weten en geduld. Beiden vragen van de gespreksleider dat deze zich bewust is van het wat en hoe van het eigen denken. Welke wellicht onbewuste overtuigingen koestert die bijvoorbeeld?

Tegelijkertijd zijn er belangrijke verschillen. Waar in het socratische gesprek de inhoud van het denken centraal staat, die wordt onderzocht op logica en rationaliteit, wordt zowel tijdens de meditatie als in de enquiry eerder gefocust op het proces van denken: welke thema’s komen bijvoorbeeld langs en hoe verhouden die zich tot andere ervaringen? Zo kwam een deelnemer aan de mindfulnesstraining tot het volgende inzicht: als ik aan mijn werk denk, wat ik kennelijk veel meer doe dan ik me tot nu toe realiseerde, ontstaat er telkens spanning in m’n nek die de hoofdpijn kan verklaren waar ik ’s avonds last van heb.

In het socratisch gesprek is volgens Wiss sprake van de zogenaamde ‘empathische nulstand’. Want wanneer je je niet zo inleeft, is het gemakkelijker om objectief te blijven. Overtuigingen worden onder de loep genomen en kunnen daardoor als zand tussen de vingers wegglijden (zoals Barbara Stok het mooi verwoordt in Wat is goed leven? Socrates en het belangrijkste). Bij de enquiry hoort juist een compassievolle houding. Een koel hoofd wordt gepaard aan een warm hart.

Enquiry en socratische gesprek vullen elkaar mijns inziens mooi aan in het zoeken naar iets van individuele en universele waarheid en wijsheid. En dat zoeken is dus geen eenzame exercitie, maar gebeurt in gezamenlijkheid. Hoe heerlijk is het als een ander zich de moeite getroost om echt eens voor je te gaan zitten, de zaklamp van de aandacht op een ervaring, vraagstuk of mening van jou richt en je op die manier helpt meer helderheid in hoofd en hart te scheppen. Om zo bovendien meer in verbinding te komen, zowel met jezelf als met de ander. Is dat niet een geweldig groot cadeau, zowel voor gever als ontvanger?!

Bronnen:
Alkibiades van Ilja Leonard Pfeijffer, de Arbeiderspers; Wat is goed leven? Socrates en het belangrijkste van Barbara Stok, Nijgh & Van Ditmar; Socrates op sneakers van Elke Wiss, Ambo | Anthos

Komt een wildplasser bij de psycholoog

09/24/25

En toen hadden we een wildplasser in huis. De eerste keer dat hij het deed was in het knalroze koffertje van de kattenoppas. Was het territoriumgedrag – wat moet die vreemde mevrouw hier?! In ieder geval een eenmalig gevalletje (denk je dan, als het maar ongewenst genoeg is). Maar toen we niet veel later vrienden op bezoek hadden, zat hij opeens pontificaal te plassen in de kikkermand die hij zojuist cadeau had gekregen.

Tijd voor nieuwe analyses, want bij die vrienden had hij nota bene drie maanden gewoond. Werd de nieuwe mand ingewijd?! Had het iets te maken met het feit dat hij door de poes van die vrienden was weggepest? Of had hij een kittentrauma? In het oosten van Oekraïne was hij namelijk al op jonge leeftijd uit huis geplaatst omdat hij bij alcoholisten woonde. En vervolgens had hij vanwege de oorlog moeten verhuizen naar een ander asiel, voordat hij uiteindelijk werd opgehaald door een Nederlandse weldoenster en na een lange autorit terechtkwam bij onze vrienden. Samen met zijn grote broer, dat dan weer wel.

Allemaal mensenpsychologie, zo zouden we later ontdekken. Maar eerst moest er nog heel wat water door de zee. Misschien ken je het wel: je verzint van alles aan hypothesen en oplossingen en telkens lijkt het dan even goed te gaan of zelfs definitief over te zijn. Totdat… Ik ken het ook van mijn cliënten, wat hebben ze soms niet afgetobd voordat ze zich melden. En tot op zekere hoogte is dat ook goed: veel kunnen we zelf oplossen of gaat vanzelf weer over.

Dit niet. Ik zal niet uitweiden over alle plekken waar hij het heeft gedaan, maar toen hij het probeerde in mijn praktijkruimte was de maat vol en besloot ik de gedragstherapeut voor katten te consulteren die een bevriende dierenarts me al een hele poos geleden had aangeraden.

Wat een openbaring. Mijn man en ik verkeerden in de veronderstelling wel iets van katten af te weten. Hij had als kleuter al een kat gehad, ik kreeg de eerste van mijn moeder toen ik het huis uit ging. Wat had ik daarnaar uitgekeken. Als kind hadden we geen katten kunnen houden omdat zij daar bang voor was. Dankzij graduele exposure* mèt dat cadeaukatje (ik studeerde op dat moment gedragstherapie) kwam ze daar overheen. Het verliep heel natuurlijk. Als kitten vond mijn moeder de kat nog wel schattig, dus nam ik haar telkens mee als ik mijn ouders bezocht. Totdat ze bijna ongemerkt en onbevreesd met een volwassen kat op schoot zat.

Maar ondanks die ervaring viel er voor ons toch nog heel wat te leren. De therapeut bestookte ons met vragen waarvan ons niet steeds duidelijk was wat ze daarmee wilde, totdat ze zelfverzekerd concludeerde: ja, Bobke was angstiger dan gemiddeld, ja, zijn grote broer speelde soms wat te wild met hem, maar daar lag het allemaal niet aan. Hij was onzindelijk omdat hij niet meer op de bak wilde, waarschijnlijk vanwege een vervelende ervaring. Het wildplassen was begonnen op een zachte ondergrond en langzaamaan via klassieke conditionering (lekker aan de poten, die zachte stof) gegeneraliseerd naar de eetkamerstoelen.

Natuurlijk was ik met dit psychologisch mechanisme bekend, we zijn er als mens ook volop aan onderhevig, maar het had me toch aan bepaalde kattenkennis ontbroken. Want wat wil de kat?! Een maatje XXL (61×61 cm) open kattenbak gevuld met klontvormend zand. Dat lijkt immers het meest op hun natuurlijke habitat. Dat de reguliere kattenbak overdekt is dient slechts de mens: we willen die vieze luchtjes buiten houden (binnen dus) en bovendien willen we toch wel graag dat ons het zicht wordt bespaard op dat wat wij zelf in volmaakte privacy plegen te doen (Huh, zij niet dan?! Nee, zij niet!). Oh ja, en graag zoveel kattenbakken als er katten zijn. Plus één. Vier dus. Daarvan werden we wat bleek om de neus, dus okay, drie.

We begonnen met één bak, omdat we nog niet zoveel zand hadden weten aan te slepen van onze favoriete dierenwinkel, met die vriendelijke en goed geïnformeerde eigenaar. Het was onmiddellijk een totale hotspot, anders kan ik het werkelijk niet noemen. Gedrieën verdrongen ze zich om de bak, besnuffelden het zand, voelden het aan de voetjes (we meenden een zacht instemmend en eensgezind JOTTEM te horen) en gingen onmiddellijk over tot actie.

En daar zijn ze niet meer mee gestopt. En nee, Bobke, heeft sindsdien niet één keer meer buiten de bak geplast. Inmiddels staat er een tweede bak boven te voldoen aan nog een andere kattenwens, namelijk dat die op afstand staat van de andere bak. Voorlopig mogen we het hierbij laten, mits we vaak genoeg scheppen. Nou, dat willen we wel.

*Voor een uitleg over graduele exposure zie https://nl.wikipedia.org/wiki/Gradual_exposure

Dat moet je het paard vragen

06/21/25

Afgelopen april bezocht ik een lezing van Jonathan Haidt in Tivoli/Vredenburg, georganiseerd door Brainwash. Haidt is die Amerikaanse sociaal psycholoog die zich zoveel zorgen maakt over het telefoongebruik onder jongeren. Je bent ‘m ongetwijfeld al tegengekomen in de media. In zijn laatste boek, The Anxious Generation (vertaald als Generatie Angststoornis), laat hij zien dat tussen 2010 en 2015, in de periode dat het smartphone- en sociale mediagebruik exponentieel begon te stijgen, jongeren in korte tijd veel meer mentale problemen ontwikkelden (naast lichamelijke als bijziendheid en vergroeiingen in de ruggengraat).   Meisjes meer nog dan jongens. Bij hen ziet hij vooral een toename in angst, depressie en zelfverminking, bij jongens vooral sociaal isolement, verslaving (aan o.a. porno en games) en suïcide (meisjes doen ook pogingen, maar die van jongens ‘slagen’ vaker). Hij houdt daarvoor niet alleen hun intensieve telefoongebruik verantwoordelijk, maar ook de bedding waarin dat plaatsvindt: overprotectie in de ‘echte’ wereld. Hij schetst een situatie waarin kinderen en jongeren nauwelijks nog buitenspelen (hij heeft het hier over Amerika) en tegelijkertijd zo goed als vrij spel hebben op het internet, met alle gevolgen en gevaren van dien.   Haidt geeft toe: een keiharde correlatie is niet aan te tonen. Maar andere verklaringen heeft hij niet voor die scherp stijgende toename in mentale problemen, die hij overigens ook elders ziet, bijvoorbeeld ook in Nederland. Bovendien: die smartphones zíjn toch ook gemaakt om de gebruiker aan zich te binden, niet te laten ontsnappen en daarmee verslaafd te maken?!   In Tivoli/Vredenburg bleek overigens dat een andere bevinding Haidt inmiddels misschien nog wel meer zorgen baart, namelijk de toegenomen fragmentatie van de aandacht en de afname van het concentratievermogen onder jongeren van generatie Z. Langere teksten lezen is daardoor lastig voor hen en dat doen ze dus ook steeds minder.

Arjan van Veelen, één van mijn favoriete columnisten, gaat in NRC vol op het orgel tegen “de doemprediker Haidt”. Want is niet elke nieuwe technologie altijd weer de duivel geweest? Al het goede gaat nu eenmaal vergezeld van iets kwaads. We willen het kind toch niet met het badwater weggooien?!In de trein ziet hij mensen de krant lezen of Arabisch leren op hun telefoon. Zijn kinderen spelen Minecraft, waarmee ze hun fantasie, logica en vermogen tot samenwerken trainen. Die toename van mentale problemen – heeft dat niet eerder te maken met de grotere openheid van deze generatie, waardoor ze vaker worden gerapporteerd?! Zelf heeft hij “het monster gedresseerd” en geniet van de voordelen, met zo min mogelijk nadelen.   Misschien zit hem daar juist wel de kneep. Want wie is ondertussen eigenlijk de baas? Wij zelf of onze telefoon? En wegen de voordelen wel op tegen de nadelen? De bekende Vietnamese monnik en vredesactivist Thich Nhat Hanh zag technologie als iets wat ten koste gaat van de zorg en aandacht voor onszelf, onze geliefden en onze planeet. En als iets wat we niet in de hand hebben. Hij gebruikt de metafoor van een ruiter te paard. Een voorbijgaande wandelaar roept de ruiter toe: waar ga je heen? Waarop de ruiter antwoordt: geen idee, dat moet je het paard vragen! In een notendop is dat ook de conclusie van Floor Rusman ten aanzien van AI: “in theorie kunnen we denken over nut en noodzaak van AI, in de praktijk overkomt het ons”. De macht van de techsector is groot, evenals de menselijke neiging om het onszelf gemakkelijk te maken. Bovendien is het niet zo eenvoudig om niet mee te gaan in de technologische vaart der volkeren – voor je het weet lig je eruit. Het resultaat is echter wel dat we in toenemende mate worden ontmoedigd om nog zelf te lezen, zelf te schrijven en zelf na te denken, schrijft Rusman.   Om die reden bestaat er zoiets als opvoeding en beschaving, bedoeld om ons tegen onszelf en onze onheilzame impulsen te beschermen, zodat we een goed en zinvol leven kunnen leiden. Als mens, niet als robot. Dat vraagt om visie, ook op de langere termijn. Wie willen we zijn met z’n allen? Waar willen we heen? Hoe gaan we dat doen? En willen we dat wel overlaten aan diegenen die daar momenteel over gaan?   Haidt meent dat te veel jongeren, en zeker de kwetsbaren onder hen, onvoldoende in staat zijn om hun smartphone- en sociale mediagebruik zelf in de hand te houden en pleit dan ook voor een verbod vóór het zestiende jaar. Hij onderkent de baten, maar vindt dat die niet opwegen tegen de kosten.   Ook bezorgde ouders en leerkrachten willen niet langer wachten op de definitieve analyse van dit ‘sociale experiment’, zoals Haidt de bijna ongelimiteerde blootstelling aan smartphone en sociale media van jongeren noemt. Zij zijn de grassroots organisatie Smartphonevrij Opgroeien gestart. Inmiddels ligt er een advies van OCW om de smartphone uit de klas te bannen en het lijkt erop dat dit positieve effecten heeft. Kennelijk wordt er in de pauzes weer meer gekletst en in de klas weer meer geleerd.